Reeds in 2018 schreef Paul Herfs, destijds vertrouwenspersoon voor personeel bij de Rijksuniversiteit Utrecht en inmiddels erelid van de Vereniging Ombudsmannen Hoger Onderwijs (VOHO), het artikel ‘Klagen op de universiteit’. Hij benoemde in dit artikel dat universiteiten klachteninstanties ‘in alle soorten en maten’ hebben, maar dat het voor medewerkers niet altijd duidelijk is tot wie zij zich met een kwestie moeten wenden. Herfs benoemt de vertrouwenspersoon ‘ongewenst gedrag’, de vertrouwenspersoon ‘integriteit’ en de ‘ombudsman’, een term die overigens recentelijk is vervangen door een wat meer genderneutrale aanduiding.

Herfs legt de focus in dit artikel bij de medewerkers; graag benoemen we in dit verband ook de studenten, voor wie het mogelijk nog lastiger is om een weg te vinden in het landschap van loketten, zeker wanneer zij afkomstig zijn uit een cultuur waarbinnen al dit soort gremia niet bestaan.

Sinds 2018 vloeide er heel wat water ‘door den Rijn’. In de stroom van schandalen met betrekking tot sociale (on)veiligheid moest ook het hoger onderwijs eraan geloven; meerdere gevallen van wangedrag van bestuurders en ‘eminente wetenschappers’ werden publiekelijk uitgemeten en cultuurproblemen werden blootgelegd. Heeft dat geleid tot een oplossing voor de door Paul Herfs gesignaleerde problematiek?

Laten we om te beginnen een patroon signaleren en daarvoor een bestaande uitdrukking verbasteren: ‘waar een wil is, is een wet’. Als in onze maatschappij een verontrustende ontwikkeling plaatsvindt, of een ontwikkeling die als verontrustend wordt beleefd, ontstaat nagenoeg altijd de neiging om papier te produceren. Vaak is dat een wet. Zo’n tien jaar geleden waren we massaal geschokt, toen we hoorden over het hoge aantal suïcides onder jongeren als gevolg van pesten op school.

Toenmalig staatssecretaris Sander Dekker was er als de kippen bij en bedacht de Wet Veiligheid op School. In het vervolg moesten scholen beschikken over een ‘aanspreekpunt pesten’, en iemand moest het pestbeleid ‘coördineren’. Let wel, het is gemakkelijk om cynisch over zoiets te spreken en met name de verplichte invoer van een pestbeleid zal iets goeds hebben gedaan in de bewustwording.

Feit is wel dat wij, wanneer wij trainingen verzorgen voor vertrouwenspersonen in het onderwijs, merken dat niemand precies meer weet wie nu waarvoor verantwoordelijk is. Is de vertrouwenspersoon ook de pestcoördinator? Of het ‘aanspreekpunt pesten’? Hoe verhouden die rollen zich tot elkaar? Die onduidelijkheid leidt nogal eens tot het willekeurig toebedelen van deze extra taken aan onderwijspersoneel, vaak ook nog op basis van het beschikbare aantal taakuren. Bovendien valt in die trainingen op dat, desgevraagd, bijna geen deelnemer kan uitleggen wat er nu precies in die wet staat. En ook niet wat in andere wetten staat, die relevant zijn voor de sociale veiligheid binnen het onderwijs. Interne vertrouwenspersonen niet, directeuren ook niet.

Meer recent is er een wettelijk verbod gekomen op ‘seksuele straatintimidatie’. Daarbij is die term nader gedefinieerd als ‘indringende seksuele benadering door middel van opmerkingen, gebaren, geluiden of aanrakingen’. Hoogst subjectief natuurlijk, en dat maakt dat de stafrechter met dergelijke casuïstiek vaak niet zoveel kan. Dit verbod blijkt in de praktijk dan ook niet bepaald effectief te zijn*1. Precies wat deskundigen op voorhand al hadden voorspeld. Want waar het subjectieve ophoudt, bijvoorbeeld in het geval van iemand vastgrijpen op straat, moet bedacht worden dat dit ook op grond van allang bestaande wetgeving al niet mocht.

Twee voorbeelden van wetgeving die onder druk van een bepaalde maatschappelijke verontwaardiging tot stand is gekomen, en waar we uiteindelijk niet zoveel aan hebben. Er is tekst geproduceerd, maar niemand weet of er nu minder kinderen worden gepest. En of er op straat minder vrouwen worden lastiggevallen. Al zien wij in het verbod op seksuele straatintimidatie beslist wel een symbolische waarde, zoals we in het voornoemde artikel (*1) ook benoemen.

Terug naar de universiteiten. In mei 2024 heeft de Arbeidsinspectie bevindingen gepresenteerd van een breed onderzoek naar ongewenst gedrag, werkdruk en arbeidstijden in de universitaire wereld. Daaruit bleek onder meer dat ruim de helft van het wetenschappelijk personeel in de afgelopen twee jaar met ongewenst gedrag te maken heeft gehad. Reden genoeg dus om tot een brede aanpak van deze problematiek te komen. Per 1 juli 2024 is bij CAO vastgelegd dat er per universiteit een centraal meldpunt moet komen voor meldingen met betrekking tot sociale veiligheid. Geen wet dus in dit geval, maar wel een bindende bepaling.

Helpt dat dan? Is dat zelfs niet een antwoord op de door Paul Herfs in 2018 gesignaleerde problematiek? Dat zou kunnen. Maar laten we niet vergeten dat al die universiteiten al sinds jaar en dag beschikken over vertrouwenspersonen. Die, als het goed is, een door de Landelijke Vereniging van Vertrouwenspersonen geaccrediteerde basisopleiding hebben gevolgd en dus veel afweten van ongewenst gedrag, en van integriteitsschendingen in het algemeen.

Toegegeven moet worden dat die opleiding niet voorziet in het aandachtsveld ‘wetenschappelijke integriteit’, maar met enige nascholing zouden vertrouwenspersonen toch in staat moeten zijn dergelijke meldingen tenminste te herkennen. Vertrouwenspersonen die, opnieuw als het goed is, behoorlijk goed te vinden zijn door medewerkers én studenten die met ongewenst gedrag te maken hebben gekregen. Bovendien is vertrouwelijke behandeling (nagenoeg altijd) inherent aan de rol van de vertrouwenspersoon. Dit, en zeker wanneer melders rechtstreeks een mens van vlees en bloed kunnen benaderen, kan de drempel tot melden aanzienlijk verlagen ten opzichte van een non-descript meldpunt, waarbij men maar moet afwachten bij wie de melding terecht komt en wat er met de melding gebeurt. Zeker wanneer het meldpunt het karakter van een soort ‘speak up line’ krijgt, zoals we in de praktijk al hebben gezien.

Niet dat we tegen zo’n meldpunt zijn. Maar het risico is levensgroot dat we opnieuw een ‘faciliteit’ toevoegen die in de praktijk niet echt helpt. De implementatie van zo’n loket, en dan met name het goed beschrijven van de relatie tussen het loket en andere faciliteiten, vraagt om grondige kennis van het onderwerp. Niet alleen academische kennis, maar ook praktische.

En zo niet, dan kan een situatie ontstaan die we enkele weken geleden meemaakten in onze basisopleiding. Een vertrouwenspersoon wetenschappelijke integriteit had een ‘infographic’ meegenomen die gepubliceerd was op de website van de universiteit waar zij werkt, en waarop de relatie tussen loket, vertrouwenspersonen en andere faciliteiten in kaart werd gebracht. Acht deelnemers, stuk voor stuk met een behoorlijk abstractieniveau, én de trainer zaten verdwaasd te analyseren wat er nu eigenlijk bedoeld werd. Of, met andere woorden, te onderzoeken waar zij als melder nu het best terecht zouden kunnen of zelfs mogen. We zijn er maar mee gestopt, omdat we er niet uitkwamen.

Waar deze universiteit dan weer wél voor heeft gekozen, is het meldpunt ook open te stellen voor meldingen rondom vermeende integriteitsschendingen. Een logische keuze, iedere (opgeleid) vertrouwenspersonen kan uitleggen waarom deze onderwerpen in de praktijk vaak samenkomen. Curieus is het dan ook, dat in de desbetreffende bepaling in de CAO het onderwerp ongewenst gedrag geïsoleerd is geraakt. Dat gaat in tegen een beweging die de Landelijke Vereniging van Vertrouwenspersonen al jaren geleden is ingezet.

En nu het toch over integriteit gaat: de vertrouwenspersonen wetenschappelijke integriteit die wij in onze basisopleiding hebben ontmoet, hebben in hun dagelijkse praktijk allen ervaren dat ook dit onderwerp niet losstaat van het onderwerp integriteit in brede zin. Natuurlijk vergt het behandelen van casussen rondom wetenschappelijke integriteit een diepgaande kennis van de academische wereld; daar valt niet aan te tornen. Maar steeds is de eindconclusie dat ongewenst gedrag, ‘zakelijke integriteit’ en wetenschappelijke integriteit eigenlijk allemaal onder één noemer zijn te brengen, te weten die van onethisch gedrag. En de grens tussen deze drie aandachtsgebieden is vaak moeilijk te trekken. Als het op het ene vlak de normen vervagen, is de kans groot dat dit ook op de andere vlakken gebeurt.

Kortom. Het produceren van teksten, of het nu wetten zijn of bepalingen in een CAO, leidt niet zomaar tot een écht doelmatige aanpak van sociale veiligheid. Wel vaak tot verwarring, onduidelijkheid, en onnodige bureaucratie waar een onwetende melder niet zoveel mee kan.

En misschien is het helemaal niet zo moeilijk. Op basis van onze decennialange ervaring én onze gesprekken met mensen uit de universitaire wereld benoemen we een aantal zaken die eventueel wat helderheid brengen:

• Integriteit is integriteit, of het nu om ongewenste omgangsvormen, ‘zakelijke integriteit’ of wetenschappelijke integriteit gaat. De aanpak is anders, en elk aandachtsveld vereist specifieke kennis. Maar de grenzen zijn vaag, en altijd gaat het om niet-integer handelen. Dat vraagt om een integrale benadering en samenwerking tussen de vertrouwenspersonen, al houden zij zich met verschillende aandachtsvelden bezig. Zij zouden een team moeten vormen.
• Goed opgeleide vertrouwenspersonen kennen tenminste de aandachtsvelden ongewenste omgangsvormen en zakelijke integriteit. Met specifieke extra scholing zouden zij gevallen van wetenschappelijke integriteit tenminste moeten kunnen herkennen.
• Een meldpunt kan helpen, maar afhankelijk van wie het bemenst. En waarom zou dat de vertrouwenspersoon niet zijn? De desbetreffende CAO-bepaling sluit dat niet uit.
• En waarom zou ook dat meldpunt niet voor een integrale benadering kiezen? Zodat het benaderbaar is met meldingen uit elk genoemd aandachtsveld?
• Last but not least. Als u een verpakking van, laten we zeggen, hummus uit de supermarkt opent, valt het u vast op dat dit gemakkelijk gaat. Dat lijkt doordacht te zijn. De reden daarvan is, dat een testpanel verschillende verpakkingen heeft uitgeprobeerd, en de meest consumentvriendelijke heeft gekozen*2. Laat ook de diverse ‘infographics’ en andere informatieve uitlatingen rondom ongewenst gedrag en integriteit eens doorlichten door een testpanel, met leden die afkomstig zijn uit de doelgroep. Als zij het niet begrijpen, dan begrijpt niemand het. En vice versa.

Een laatste woord. Als wij spreken van ‘helemaal niet zo moeilijk’ en ‘helder’, dan doelen wij daarmee uitsluitend op het vormgeven van beleid. Het effectief implementeren daarvan, en het creëren van een werkelijk veilige werkcultuur, is een complex proces. Zo complex, dat we er vaak maar niet of hooguit ambivalent aan beginnen, en liever weer een document produceren.

*1. Zie ons artikel “Verbod op seksuele intimidatie niet erg effectief. En dus ook niet zinvol?”

*2. We weten het: ook wij ergeren ons dagelijks aan afbrekende lipjes en ontbrekende perforaties. Dat versterkt juist onze conclusie: er is in zo’n geval blijkbaar geen testpanel geweest…

In verband met vakantie is het schrijversteam dat zich met deze nieuwsbrief bezighoudt gehalveerd; alleen de mannelijke auteur, tevens de mannelijke helft van ons directieteam, is aanwezig. Dat komt me in die zin goed uit omdat ik al dagenlang, als man zijnde, iets wil zeggen over actuele thema’s als ‘wij eisen de nacht op’, en de mannelijke influencers die zonneklaar stellen dat geweld tegen vrouwen een probleem is waarvoor mannen verantwoordelijk zijn.

Ik wilde zeggen dat ik die initiatieven van harte toejuich, maar dat durfde ik niet zo goed, en zeker niet hier in de nieuwsbrief van ons bureau. De aanleiding voor deze belangstelling voor het onderwerp ‘geweld tegen vrouwen’ is namelijk te gruwelijk voor woorden, zodat mijn inbreng gemakkelijk als onsmakelijk opportunisme zou kunnen worden gezien.

Sander Schimmelpenninck gebruikte deze woorden in de Volkskrant van 25 augustus om de reactie van politici op deze aanleiding te duiden, en ongelijk had hij niet. Maar nu had ik ineens, door een publicatie op nieuwssite NU.nl, een haakje; deze publicatie deed me namelijk denken aan mijn ontmoeting met Aziza. Over Aziza durf ik wél iets te zeggen, want ze is in mijn carrière binnen het vertrouwenswerk een belangrijke inspirator geweest. Over haar later meer, eerst wat toelichting.

Per 1 juli 2024 is de Wet seksuele misdrijven van kracht geworden. Diverse aspecten van deze wet zijn voor de vertrouwenspersoon van belang, maar vandaag beperken we ons tot het verbod op seksuele (straat)intimidatie.

NU.nl heeft het effect van dit verbod in kaart gebracht door middel van een rondvraag bij het Openbaar Ministerie, gemeentes en handhavers. Wat blijkt? Het verbod is bijzonder lastig te handhaven. Bij het Openbaar Ministerie zijn tot en met mei 2025 van dit jaar 89 zaken binnengekomen, waarvan er 55 tot een rechtszaak hebben geleid. De handhavers in Rotterdam kregen één zaak voor de rechter en in Utrecht twee. We hebben het over een overtreding (geen misdrijf) zodat betrappen op heterdaad noodzakelijk is. Dat blijkt in de praktijk moeilijk.

Wat is eigenlijk seksuele (straat)intimidatie? Wij kennen al de definitie uit de Memorie van Toelichting van de Arbeidsomstandighedenwet, maar het is duidelijk dat deze hier niet van toepassing is. Het desbetreffende artikel in het Wetboek van Strafrecht, 429ter,  luidt:

‘Degene die in het openbaar een ander indringend seksueel benadert door middel van opmerkingen, gebaren, geluiden of aanrakingen op een wijze die vreesaanjagend, vernederend, kwetsend of onterend is te achten, wordt gestraft met hechtenis van ten hoogste drie maanden of geldboete van de derde categorie’

Voorafgaand aan het moment waarop het verbod werd ingevoerd zei toenmalig minister Yesilgöz: “Seksuele intimidatie moet harder worden aangepakt. Het is onacceptabel dat straten gemeden worden”. Het is overigens wrang hoe deze woorden nu weer in de belangstelling zijn komen te staan.

Toch waren er destijds ook critici. Deskundigen voorspelden al op voorhand dat het verbod in de praktijk weinig zou uithalen. Zo waarschuwde de Raad van State, in haar advies van 8 juni 2022, voor al te hooggespannen verwachtingen in verband met de moeilijke bewijsbaarheid van seksuele misdrijven. Let wel, dit advies betrof de wet als geheel, dus met inbegrip van de daarin benoemde zedenmisdrijven. Voor het onderdeel seksuele intimidatie, waarbij het dus niet om een misdrijf maar om een overtreding gaat, geldt deze waarschuwing wellicht nog het meest. Want laten we wel zijn: volstrekte duidelijkheid over wat er nu wel of niet onder valt hebben we niet gekregen en ‘indringende seksuele benadering’ is een subjectief begrip. Aan het strafbaar stellen daarvan zit, in een vrije rechtstaat, zelfs een scherp kantje omdat het willekeur in de hand zou kunnen werken.

Maar goed; hebben de critici, zoals je zou kunnen opmaken uit het artikel op NU.nl, dus gelijk gekregen? Door te stellen dat het verbod op seksuele (straat)intimidatie niet zou werken? Eigenlijk wel een beetje. Er was natuurlijk bij de totstandkoming van de wet best sprake van enig politiek opportunisme. Maar dat het cynisch is om dit zo te stellen heb ik enkele jaren geleden geleerd van de al genoemde Aziza, overigens niet haar echte naam. Terug naar Aziza dus.

Aziza was toen 16 of 17 jaar oud en ik ontmoette haar omdat zij de bewonderenswaardige moed had gehad om een klacht wegens seksuele intimidatie in te dienen tegen een docent van haar school. Het bestuur van de school wilde die klacht onderzocht hebben, en ik mocht dat onderzoek samen met een vrouwelijke collega uitvoeren. Het ging overigens om gedragingen die ik zelf nog net niet als ‘indringende seksuele benadering’ zou bestempelen. Maar wel als ‘gedrag met een seksuele connotatie’, zoals dat in de Arbeidsomstandighedenwet is benoemd. Het ging om ongepaste opmerkingen over het, in de ogen van docent, nogal flamboyante uiterlijk van Aziza. Bijvoorbeeld over wat hij allemaal van haar kon zien, als ze op die en die manier tegenover hem zat. De docent betoogde dat hij Aziza wilde waarschuwen en ‘klaarmaken voor de arbeidsmarkt waarin zij zich ook gewoon netjes zou moeten aankleden’; Aziza vond het ongelooflijk irritant, ongepast, vernederend omdat het in het bijzijn van haar klasgenoten gebeurde, en ronduit intimiderend. De onderzoekers gaven haar, na objectivering op basis van feitenonderzoek, groot gelijk en het schoolbestuur heeft dat overgenomen*.

Maar eigenlijk gaat het me vooral om wat daarna gebeurde. Iets unieks, want normaal zie je een klager na het onderzoek niet meer en dat is in het kader van de objectiviteit ook goed. Maar de integriteitsfunctionaris van de school had een bijeenkomst georganiseerd zodat ik in een gesprek belandde waar ook Aziza aan deelnam. Zij was tot op dat moment niet zo mededeelzaam geweest, maar nu vond ze het belangrijk om ons te vertellen waarom het gedrag van die docent haar nu zo had aangegrepen. Ze nam de tijd, sprak rustig en iedereen luisterde. Niet alleen vertelde ze dat het voor haar heel belangrijk was om zich binnen de muren van de school veilig te voelen, maar ook waarom dat was; Aziza werd niet maandelijks, zelfs niet wekelijks, maar dagelijks meermaals op straat lastiggevallen met seksueel getinte opmerkingen, uitnodigingen om seks te hebben, aanrakingen en ander mannelijk wangedrag. Ik was diep onder de indruk.

Wist ik dan niet dat dit gebeurde? Natuurlijk wel. Ook toen ik zelf die leeftijd had speelde dit al met meiden in onze vriendengroep. Maar de manier waarop Aziza dit vertelde, maakte dat de rillingen mij over de rug liepen en de volle omvang van dit probleem maar weer eens hard bij me binnenkwam. Elke dag? Dus geen dag waarop dat niet gebeurt? Gewoon op straat, je onveilig voelen? Ik realiseerde me eens te meer dat ik dat, als man, nooit hoef mee te maken. En probeerde me voor te stellen hoe ik me zou voelen als dat wél zo zou zijn.

Er resteren twee vragen: waarom wilde ik dit zo graag delen, en wat heeft dit met de Wet seksuele misdrijven te maken?

Om met de eerste te beginnen: omdat ik in het onderzoek naar de klacht van Aziza boze docenten, man én vrouw, ontmoette die de gevoelens van Aziza bagatelliseerden en het, zonder de feiten te kennen, opnamen voor ‘die arme man’*. Docenten die Aziza veroordeelden om haar ‘blote’ kleedstijl, en haar daarmee nogal expliciet verantwoordelijk maakten voor wat er gebeurd was. Aziza dus, die een creatieve opleiding volgde, voor wie expressie heel belangrijk was en die niets anders deed dan zijn wie ze was.

Én omdat ik, zelfs in onze basisopleiding voor vertrouwenspersonen, nog steeds wel eens irritatie ontmoet wanneer ik problematiek rondom seksuele intimidatie voor 100% op het conto van mannen schuif. In één geval ging die irritatie gepaard met de uitroep: ‘Die vrouwen kunnen er anders ook wat van!’.

Én omdat een gewaardeerde vakgenoot, een vrouw, laatst tegen me zei: ‘vrouwen doen dat ook, maar die mannen durven dat dan niet te melden’.

Touché hoor, dat laatste, het zal vast wel eens voorkomen. Heus ken ik na al die jaren ook wel twee voorbeelden van vrouwen die zich schuldig maakten aan seksuele intimidatie, en het kan best zijn dat dit vaker gebeurt dan wij weten. Daar heeft mijn vakgenoot mogelijk een punt. Maar dit soort reacties doen me wat denken aan het verhaal over Tante Mien, die in discussies over gezond leven altijd opduikt als degene die 103 jaar oud is geworden op haar vier pakjes sigaretten en fles jenever per dag. Het zijn zeldzame uitzonderingen die de regel bevestigen en (afgezien van Tante Mien) de aandacht afleiden van een ongemakkelijk waarheid: in het geval van seksuele intimidatie, zijn het nagenoeg altijd mannen die de agressoren zijn.

Als je dit werk al 20 jaar doet heb je geen activisme nodig om dat zo vast te stellen, dat is dan simpelweg een ervaringsfeit. Ik hoop daarmee ook eens af te rekenen met de vermoeiende vraag of ‘een grap maken nog mag’.  Want ook dat is eigenlijk een non-discussie die blijk geeft van een behoefte aan vrijheid, die Aziza niet gegund is als ze de straat oploopt.

En het verband met die wet, en de vraag of de critici gelijk hadden? Hoezeer ik ook warme gevoelens kreeg bij ‘Wij eisen de nacht op’ en de welgemeende pogingen van mannelijke influencers om hun seksegenoten op hun gedrag aan te spreken, had ik bij één aspect daarvan een ongemakkelijk gevoel. Namelijk zoals het altijd is: de mensen die dergelijk gedrag toch al niet zouden vertonen voelen zich aangesproken, en de mannen die in het donker meisjes van hun fiets trekken niet. Die worden niet bereikt.

Dat bleek wel in de nacht van 30 op 31 augustus jongstleden, toen de Dolle Mina’s in tal van Nederlandse steden een actie hielden met het thema ‘wij eisen de nacht op’. Door tenminste 19 steden werden wandel- en fietstochten georganiseerd op plekken die als gevaarlijk voor vrouwen bekend staan. Wat gebeurde er volgens een bericht van 1 september op de website van de NOS? In ieder geval in Eindhoven, Maastricht, Leiden, Amersfoort, Zwolle, Groningen, Amsterdam, Rotterdam en Utrecht werden deze vrouwen lastig gevallen. Deelnemende vrouwen zijn nagefloten, in de billen geknepen, bij de heupen gepakt, bespuugd, met blikken bekogeld, ‘continue tegengehouden’, uitgejoeld en achtervolgd door mannen.

Dat deze werkelijke raddraaiers door oprecht goedbedoelde campagnes niet worden bereikt maakt dat ik, alle op zichzelf terechte tegenwerpingen van critici (en van mijzelf) ten spijt, blij ben dat het strafrechtelijke verbod op seksuele intimidatie bestaat. En laten we wel zijn: 55 mensen voor de rechter is een wel érg schamel begin, maar toch beter dan niets, en waardevol vanwege het signaal dat er vanuit gaat.

*De passages gemarkeerd met een asterisk vragen om een toelichting. Vanuit bureau Intagros B.V. voeren wij gedegen, objectief feitenonderzoek uit waarbij wij veel oog hebben voor de belangen van de beschuldigde partij, en niet zomaar alles voor waar aannemen. Iets is pas ‘waar’ als het feitelijk bewezen is, en elke casus wordt zonder enige vooringenomenheid behandeld. Deze passages en de gehanteerde woordkeus hebben dan ook uitsluitend betrekking op de casus ‘Aziza’ en reflecteren geenszins onze algemene visie op objectief onderzoek. In dit artikel was geen ruimte om de woorden ‘groot gelijk’ nader te onderbouwen, maar die feitelijke onderbouwing, op grond van een gedegen intern en extern toetsingskader (wetgeving), was er wel degelijk. De woorden ‘die arme man’ zijn afkomstig uit een letterlijk citaat van anderen en zijn hier, in dit opiniestuk, wat tendentieus gebruikt.

Wilt u bericht ontvangen zodra er een nieuw artikel verschijnt? U kunt zich hier aanmelden voor ontvangst van onze nieuwsbrieven.

Iedere arts zal het herkennen: de patiënt komt binnen met een uitdraai van bij elkaar gegoogelde informatie over zijn of haar vermeende ziektebeeld, en weet precies te vertellen wat de arts daaraan moet doen. Daar is de patiënt ook lastig vanaf te brengen; hij heeft de symptomen A, B, en C, wat leidt tot de diagnose X, waarbij behandeling Y hoort. En als medisch tijdschrift ‘The Lancet’ dat zegt, wie is dan de huisarts of de arts van het streekziekenhuis om daar iets tegenin te brengen?

De laatste jaren is Google niet meer de enige informatiebron, maar zijn diverse AI-tools breed toegankelijk geworden. Dat maakt het nog gemakkelijker om informatie te verzamelen en dat fenomeen komt ook de spreekkamer binnen. Het gebruik van Google en AI is niet ‘goed’ of ‘fout’. Met een patiënt die geïnteresseerd is in hetgeen hij mankeert, en daarover leest, is het voor een arts vaak gemakkelijker communiceren dan dat dat was met een patiënt in de jaren ’70 – ’80 van de vorige eeuw, die zich wellicht te veel realiseerde dat hij ‘er geen verstand van had’ en blindelings, zonder verdieping en reflectie, deed wat de dokter zei.

Over het raadplegen van AI, Kunstmatige Intelligentie, is in de afgelopen decennia veel geschreven, en we konden er op wachten dat ook wij, als vertrouwenspersonen, met door AI geïnformeerde melders zouden worden geconfronteerd. Wij zijn geen kenners van AI. We houden ons verre van diepgravende analyses over de werking en impact van AI. Maar we kunnen wel beschouwen wat er in onze praktijk gebeurt, en één van onze collega’s werd enkele weken geleden geconfronteerd met een wel heel bijzonder praktijkgeval.

Een melder presenteerde de vertrouwenspersoon zijn communicatie met AI. Voor de vertrouwenspersoon was dit het startpunt, zodat we ons daar in dit artikel eerst op focussen. De vertrouwenspersoon werd geconfronteerd met een digitale conversatie die ronduit fascinerend was, omdat zich een patroon ontspon dat we al tientallen jaren kennen en waarin AI kennelijk niets nieuws weet te brengen: onvolledige communicatie, aannames en daaruit voortvloeiende conclusies die met de werkelijke casus niets te maken hebben. Of, zoals computerwetenschappers het al jaren benoemen: ‘Garbage in, garbage out’.

Zoals melder het aan AI schetste, voelde hij zich onveilig nadat hij negatieve feedback over zijn functioneren had gekregen en een verbetertraject was ingezet. In zijn ‘prompts’ (kort gezegd: de input waarop AI antwoorden formuleert) benoemde melder geen enkel voorbeeld dat op ongewenste omgangsvormen of op een integriteitskwestie zou kunnen duiden, en gebruikte bijvoorbeeld ook niet het woord ‘intimidatie’. Ook benoemde melder niet termen als ‘LVV’. Laten we ons daarbij realiseren dat de term ‘vertrouwenspersoon’ nogal Nederlands van aard is. AI baseert zich op bronnen wereldwijd, zodat het begrijpelijk is dat AI, in diens antwoorden, even de functieomschrijving van de LVV miste en kennelijk een nogal generieke interpretatie van de term ‘vertrouwenspersoon’ hanteerde.

Wat resulteerde was een digitale conversatie, met een door AI bedachte reeks van nogal directieve instructies aan het adres van de ‘vertrouwenspersoon’. De vertrouwenspersoon moest een buffer vormen tussen HR en de melder, ervoor zorgen dat de melder geen direct contact meer zou hebben met zijn leidinggevende, en de directeur van de organisatie verantwoordelijk stellen voor het feit dat geen fatsoenlijk hoor- en wederhoor had plaatsgevonden. Daar kon de vertrouwenspersoon het mee doen. Melder, of beter gezegd AI, had gesproken.

We hoeven het niet te zeggen, want de kenner weet het al: dit doet de vertrouwenspersoon allemaal niet. De vertrouwenspersoon ondersteunt de melder in het kenbaar maken van zijn of haar grieven, maar neemt niet zelf de regie. Áls er tenminste sprake lijkt te zijn van ongewenste omgangsvormen of een integriteitskwestie, en dat werd in de vraagstelling aan AI niet benoemd. Het boeiende aan de kwestie is wel, dat AI een epistel wist te produceren waarin op het eerste oog een zeer heldere probleemanalyse werd gemaakt, en de oplossingsrichting helder werd geschetst. Niet onbegrijpelijk dat de melder hiermee ingenomen was. Maar om te zien dat AI in werkelijkheid nonsens produceerde moet je iets van de materie afweten, en die kennis had melder niet. En AI stelde geen enkele vraag om melder verder te helpen, maar baseerde zich klakkeloos op wat melder ‘prompte’.

Maakt dat de melder hiermee een kortzichtig persoon, die zich de waarheden van AI zonder enige reflectie tot de zijne had gemaakt? Nee, integendeel. Melder is een intelligente man, in staat tot conceptueel denken, en met een vriendelijke en toegankelijke houding naar de vertrouwenspersoon. Melder is een modern mens, die zich liet adviseren door de hulptroepen die hem ter beschikking stonden. AI én de vertrouwenspersoon.

En de uitkomst? Melder trof het nogal met deze vertrouwenspersoon, die zich niet van de wijs laat brengen en bij elke casus een bak aan werk- en levenservaring inbrengt. En die, in tegenstelling tot AI, wél vragen stelt. Wat leverde dat op: melder bleek in een nogal complex web van gebeurtenissen terecht te zijn gekomen, waarbij vermeende ongewenste omgangsvormen, vermeende integriteitskwesties en discussies over zijn functioneren een gelijke rol speelden. En waardoor melder, als mens, niet onbegrijpelijk, geraakt was. De vertrouwenspersoon heeft, juist omdat hij doorvroeg, al deze elementen gefileerd, melder doorverwezen op de punten waar hij geen rol in kon spelen, en hem met een warm hart bijgestaan in de kwesties die wel op het pad van de vertrouwenspersoon lagen.

AI vraagt namelijk niet door, en mag alleen al daarom voor de vertrouwenspersoon niet imponerend zijn. Het blijft mensenwerk…

Wilt u bericht ontvangen zodra er een nieuw artikel verschijnt? U kunt zich hier aanmelden voor ontvangst van onze nieuwsbrieven.

Elke vertrouwenspersoon die al een tijdje meeloopt herkent het wel: eens in de zoveel tijd krijg je te maken met een melder bij wie je twijfels hebt over de psychische gezondheid. Dat kan allerlei vormen aannemen; melders kunnen werkelijk in psychische nood verkeren, maar ook kan het zijn dat de melder gebeurtenissen, laten we zeggen, ruimschoots anders interpreteert dan de gemiddelde persoon zou doen.

Laten we er eens één van de vele casussen die binnen ons bureau passeerden uitpakken. We beginnen met de ‘techniek’, die dingen die je als vertrouwenspersoon in zo’n geval kunt doen. Waarbij we ons wel realiseren dat we niet alle antwoorden hebben en dat het altijd maatwerk blijft. We eindigen met de vertrouwenspersoon ‘als mens’, vanuit de wetenschap dat zulke casussen ook op persoonlijk niveau zwaar kunnen zijn.

Het voorbeeld dat ons het meeste bijstaat is de volgende:

Een mannelijke student die als zij-instromer, dus na het doorlopen van een andere carrière, een HBO-opleiding volgde. Deze student meende dat op school sprake was van een ‘toxisch systeem’, waaraan ongeveer iedereen die hij in de loop van zijn opleiding ontmoette bijdroeg. Melder had zijn grieven al tot het College van Bestuur geuit. Wat hij aan beschuldigingen uitte was niet mis en de toon was heftig, maar het verhaal was nauwelijks feitelijk onderbouwd. Hij stelde dat hij door de opstelling van anderen zeer ernstige psychische schade opliep. Onder meer gebeurde dit, aldus melder, doordat andere studenten na enige tijd steeds weigerden om nog met hem samen te werken. Tja…

Melder had een exact beeld van wat een vertrouwenspersoon in zijn ogen behoorde te doen, zonder dat dit beeld ergens op gestoeld was. Bij de uitgangspunten van de LVV sloot zijn visie in elk geval niet aan. In korte tijd versleet hij drie vertrouwenspersonen, die ofwel zelf stopten of door melder bij het grofvuil werden gezet. Deze drie vertrouwenspersonen waren ontzet door de manipulatieve stijl van communiceren van de melder; soms vriendelijk, dan ineens weer verbaal zeer agressief. De vierde vertrouwenspersoon lukte het zowaar om een behoorlijk inhoudelijk gesprek met melder te voeren, maar moest daarna ervaren dat dit door melder was opgenomen en dat de opname door melder in brede kring werd verspreid, waaronder bij het bestuur van de LVV. Voor de goede orde: dat opnemen mag, maar het lukraak verspreiden van de opname niet zomaar. Melder liet zich ook nog ondersteunen door zijn echtgenote, die naar eigen zeggen psychotherapeut was en zo mogelijk nog steviger tekeer ging dan haar partner.

Vaak hoor je dat de vertrouwenspersoon een ondersteunende rol moet blijven aannemen, zonder gehinderd te worden door eigen meningen en overtuigingen. In de meeste casussen klopt dat natuurlijk ook wel. Vaak lukt het prima om ook melders die wat anders tegen zaken aankijken dan de vertrouwenspersoon zelf, goed te begeleiden en door het proces te loodsen. Als de melder daarbij openstaat voor feedback en reflectie kan je in zo’n traject nog van meer waarde zijn. Maar in de genoemde casus? Je hebt immers in zo’n geval wel degelijk ‘meningen en overtuigingen’ die maken dat je niet meer neutraal kan zijn, en ook het incasseringsvermogen van de vertrouwenspersoon is niet grenzeloos.

Bij het schrijven van deze stukjes laat ik me een enkele keer inspireren door AI, en dit keer kreeg ik een hele wijze reactie: ‘Het is essentieel dat de vertrouwenspersoon toch probeert te begrijpen wat de ander, vanuit zijn of haar belevingswereld, beleeft en bedoelt’. En warempel, dat is wat de successievelijke vertrouwenspersonen in de genoemde casus ook oprecht hebben gedaan. In dit geval zonder succes, maar het je inleven in de melder is nu juist wat het werk van de vertrouwenspersoon zo boeiend maakt. Je hoeft het dan nog niet met melder eens te zijn, maar je poging hem of haar te begrijpen doet vast goede dingen met het contact.

In onze opleiding komt de vraag altijd terug: wat te doen als je het niet eens bent met je melder? Ons -soms iets te makkelijke- antwoord is dan: probeer procedureel te blijven ondersteunen. Ook als je niets begrijpt van wat de melder ervaart, blijft het immers mogelijk scenario’s te schetsen. Of de ander daar dan iets mee doet is niet de verantwoordelijkheid van de vertrouwenspersoon. Wel stuit je soms op het volgende probleem: de melder kan ervan overtuigd zijn dat de formele klacht de enige juiste weg is om de ‘schuldigen’ eens flink aan te pakken. De melder uit de beschreven casus wilde dan wel geen klacht indienen, maar hij verlangde wel een onderzoek, dus een formeel traject. Daar zul je in sommige gevallen vanuit je professionele kijk op de zaak niet achter staan. Maar wat kan je als vertrouwenspersoon in dat geval eigenlijk gebeuren? Je hebt het formele traject immers niet geadviseerd, maar volledigheidshalve op de mogelijkheid ervan gewezen. Maar sta je dan niet voor gek bij je opdrachtgever, als je iemand ondersteunt bij het indienen van een bizarre klacht? Dat kan zo voelen, maar misschien valt het mee; de opdrachtgever kent de melder zelf waarschijnlijk ook al een tijdje, en bovendien kan het in zo’n geval ook nog helpend zijn om de klachtencommissie de zaak eens te laten objectiveren. Nog afgezien van de vraag of ‘niet voor gek willen staan bij je opdrachtgever’ een leidmotief voor vertrouwenspersonen zou moeten zijn…

Maar soms lukt er niets meer, en wil je de ondersteuning beëindigen. In de Gedragscode van de LVV staat daarover het volgende:

De vertrouwenspersoon kan op basis van eigen professionele verantwoordelijkheid en naar de eisen van de redelijkheid de opvang en begeleiding van de melder (tussentijds) beëindigen. Indien de vertrouwenspersoon tussentijds beëindiging overweegt dient deze dit voorafgaand met de melder te bespreken, tenzij sprake is van een zodanige situatie dat dit in alle redelijkheid niet kan worden gevraagd van de vertrouwenspersoon. Voorts dient de vertrouwenspersoon zoveel mogelijk zorg te dragen voor doorverwijzing naar andere vertrouwenspersonen en/of hulpverleners.

Over het beëindigen van de ondersteuning door een vertrouwenspersoon is ooit een klacht ingediend bij de Klachtencommissie van de LVV. Uit de uitspraak van die commissie bleek dat deze passage nogal streng werd gehanteerd. De klacht is gegrond verklaard omdat de vertrouwenspersoon, tussen wie en de melder een volledig verstoorde relatie was ontstaan waarbinnen melder ook behoorlijk verbaal agressief was geworden, niet eerst bij melder had aangegeven dat ze zou stoppen. De woorden ‘in alle redelijkheid’ dienen dus (of dienden toen dus, de klacht dateert van enkele jaren geleden) niet licht gewogen te worden.

Kortom: probeer in contact te blijven, verdiep je in de belevingswereld van de melder, steun desnoods alleen procedureel en sluit in het uiterste geval het traject af, maar dat laatste dan wel strak volgens de regels in de gedragscode.

Maar dan de vertrouwenspersoon zelf, als mens. De casuïstiek die bij ons binnenkomt is niet representatief voor de gemiddelde vertrouwenspersoon omdat we een groot bureau hebben, maar de oogst van een paar maanden is niet misselijk: Een zorgverlener die door plotselinge ernstige ziekte haar hele carrière onherroepelijk verliest, en door de bril van rouw het handelen van haar leidinggevenden aantoonbaar onterecht in een gitzwart daglicht stelt; een jonge aangeklaagde verzorgende die door psychisch lijden zeer deviant gedrag vertoont en daarbij, niet gehinderd door enig toezicht van de leiding, kwetsbare ouderen in dat lijden meesleept;  een erg eenzame docente die, door een buitenechtelijke affaire te beginnen met de vader van kinderen die op haar school zitten, een enorme rel veroorzaakt die haar haar werkplek kost. Menselijk leed, en de vertrouwenspersoon die het ooit heeft meegemaakt kan erover meepraten: ineens, zonder voorbereiding, kan je belanden in een verdrietig verhaal dat je niet zomaar loslaat.

Een vraag die óók in elke opleiding terugkomt: ‘Mag ik met collega’s sparren over moeilijke casuïstiek, staat de geheimhoudingsplicht dat wel toe?’ Ons antwoord is altijd ‘ja, dat mag’. Alleen al omdat het bijdraagt aan je professionaliteit: je ervaring toetsen bij een niet-betrokken collega maakt dat je gespiegeld wordt door iemand die niet emotioneel betrokken is. Maar even belangrijk is de zorg voor de vertrouwenspersoon zelf: als de geheimhoudingsplicht sparren zou verbieden, wordt het immers een eenzame taak en door geen lucht te geven aan belastende ervaringen stapelen die zich op.

Zorg voor een fijne intervisiegroep, of een kring van collega’s waarbij je je veilig voelt. En spar zoveel je wilt. Noem dan niet de namen van betrokkenen of organisaties, dan schend je de vertrouwelijkheid sowieso niet. Weet je niemand? Bel ons.