Wegkijken en de theorie van cognitieve dissonantie
Wegkijken
Vertrouwenspersonen en onderzoekers van klachten over grensoverschrijdend gedrag kennen het fenomeen. ‘Iedereen’ wist ervan maar men, collega’s én leidinggevenden, kozen ervoor de signalen te negeren. Wegkijken kan desastreuze gevolgen hebben. Denk alleen al aan de toeslagenaffaire, waarbij zich onder het oog van tal van mensen een ramp voltrok. Waarom kijken mensen weg? We kijken ernaar tegen de achtergrond van de theorie van cognitieve dissonantie.
Cognitieve dissonantie
Cognitieve dissonantie is een psychologische theorie ontwikkeld door Leon Festinger in 1957, die stelt dat mensen een innerlijke drang hebben om consistentie te behouden tussen hun overtuigingen, attitudes en gedragingen. Wanneer er een conflict ontstaat tussen deze elementen, ervaren mensen een onaangename spanning, bekend als cognitieve dissonantie. Een veel voorkomende manier waarop mensen deze spanning proberen te verminderen, is door wegkijken, oftewel het negeren of ontkennen van informatie die hun overtuigingen of gedragingen tegenspreekt.
De grondslagen van Cognitieve dissonantie
Festinger introduceerde het concept van cognitieve dissonantie om te verklaren hoe mensen omgaan met tegenstrijdige informatie. Volgens hem ervaren mensen een gevoel van ongemak wanneer ze geconfronteerd worden met informatie die in strijd is met hun bestaande overtuigingen of gedragingen. Dit ongemak motiveert hen om de dissonantie te verminderen door een van de volgende strategieën te gebruiken:
- Veranderen van gedrag of overtuigingen om ze in overeenstemming te brengen met nieuwe informatie.
- Zoeken naar bevestiging van bestaande overtuigingen en het vermijden van tegenstrijdige informatie.
- Minimaliseren van het belang van de dissonante informatie.
Wegkijken als copingmechanisme
Wegkijken is een specifiek mechanisme dat mensen gebruiken om cognitieve dissonantie te verminderen. Dit houdt in dat ze zich bewust of onbewust afsluiten voor informatie of situaties die hun overtuigingen uitdagen. Dit kan in verschillende vormen voorkomen:
Bewust wegkijken
Bij bewust wegkijken negeren mensen doelbewust informatie die hun overtuigingen tegenspreekt. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer iemand weigert nieuwsberichten te lezen die ingaan tegen hun politieke overtuigingen, of wanneer een roker de gezondheidswaarschuwingen op sigarettenverpakkingen negeert.
Onbewust wegkijken
Bij onbewust wegkijken zijn mensen zich niet volledig bewust van hun neiging om conflicterende informatie te vermijden. Dit kan zich manifesteren als selectieve perceptie, waarbij mensen alleen informatie opmerken die hun overtuigingen bevestigt, of als geheugenbias, waarbij ze zich alleen herinneren wat in lijn is met hun bestaande opvattingen.
Voorbeelden van wegkijken in het werk van de vertrouwenspersoon
Conflicten op de werkvloer: Een vertrouwenspersoon kan te maken krijgen met medewerkers die onvrede of een dispuut op de werkvloer negeren of vermijden. Dit kan gebeuren omdat ze bang zijn voor repercussies of omdat ze denken dat het probleem vanzelf zal verdwijnen. Door weg te kijken, hopen ze de cognitieve dissonantie te verminderen die ontstaat door de stress en ongemak van het conflict.
Ongewenst gedrag: Medewerkers kunnen ongewenst gedrag, zoals pesten of seksuele intimidatie, negeren omdat ze bang zijn voor de gevolgen van het melden ervan. Ze kunnen ook denken dat het melden van het gedrag hun eigen positie in gevaar brengt of dat ze niet serieus genomen zullen worden. Wegkijken helpt hen om de dissonantie tussen hun behoefte aan een veilige werkomgeving en de realiteit van het ongewenste gedrag te verminderen en omstandigheden te zoeken waardoor datgene wat gezien wordt minder erg lijkt. ‘Het zal wel meevallen’, en ‘je weet niet wat hiervoor gebeurd is’, zijn argumenten die het wegkijken rechtvaardigen.
Gevolgen van wegkijken
Hoewel wegkijken op korte termijn kan helpen om cognitieve dissonantie te verminderen, heeft het vaak negatieve gevolgen op lange termijn. Door conflicterende informatie te negeren, kunnen mensen vast komen te zitten in een vicieuze cirkel van onwetendheid en vooroordelen. Dit kan hun vermogen om rationele beslissingen te nemen en constructieve veranderingen door te voeren, belemmeren.
Individuele gevolgen
Op individueel niveau kan wegkijken leiden tot een gebrek aan persoonlijke groei en ontwikkeling. Mensen die zich afsluiten voor nieuwe informatie en ervaringen, missen de kans om hun horizon te verbreden en hun begrip van de wereld te verdiepen.
Maatschappelijke gevolgen
Op maatschappelijk niveau kan wegkijken bijdragen aan de in stand houding van schadelijke systemen en structuren. Wanneer grote groepen mensen ervoor kiezen om problemen zoals klimaatverandering, sociale ongelijkheid of gezondheidsrisico’s te negeren, wordt het moeilijker om collectieve actie te ondernemen en positieve veranderingen te bewerkstelligen.
Gevolgen van belang voor de vertrouwenspersoon
In feite is dit een vertaling van wat hierboven al staat. Als men er binnen organisatie voor kiest weg te kijken, bemoeilijkt dit het aanpakken van problemen rondom integriteit en grensoverschrijdend gedrag in het beginstadium. Zowel op cultuur- als op incidentniveau. Escalaties, en mogelijk daaruit voortvloeiende onderzoeken die niet nodig waren geweest wanneer men eerder had ingegrepen, kunnen het gevolg zijn.
Wat helpt?
Makkelijke oplossingen zijn er niet. Het spreken over een ‘aanspreek-‘ of ‘feedbackcultuur’ is waardevol, maar het is niet genoeg.
Het krachtige effect van cognitieve dissonantie begrijpen helpt ons misschien verder. We geven elkaar dan niet langer de schuld van het wegkijken, maar proberen een manier te vinden om dat te omzeilen. In onze ervaring zijn ‘awareness trainingen’ nuttig. Teams én hun leidinggevenden worden in één ruimte gezet voor een groepsgesprek. Men kan zich in alle veiligheid uitspreken over de ervaringen met grensoverschrijdend gedrag binnen de organisatie. Het laten doordringen van de ervaringen van anderen maakt dat men er niet meer omheen kan. Een belangrijk stap in het (blijven) bewerkstellingen van een sociaal veilige werkomgeving.
